Một nghiên cứu mới đây đã đưa ra cảnh báo đáng chú ý: việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho các nhiệm vụ nhận thức cơ bản có thể làm suy giảm khả năng trí tuệ của một người chỉ sau 10 phút. Những người tham gia dựa vào AI để giải toán và đọc hiểu đã thể hiện kém hơn đáng kể so với nhóm tự thực hiện khi công nghệ bị loại bỏ.
Phát hiện chính từ nghiên cứu
Nghiên cứu tiền in ấn, với sự tham gia của 1.200 người, được thiết kế để kiểm tra tác động tức thời của AI. Người tham gia được yêu cầu hoàn thành 15 bài toán phân số hoặc 8 nhiệm vụ đọc hiểu cơ bản, với hai điều kiện: có sự hỗ trợ của AI và không có.
- Thiết kế thử nghiệm: Nhóm sử dụng AI được tiếp cận công nghệ cho hầu hết các câu hỏi, nhưng phải tự trả lời một số câu mà không có sự trợ giúp.
- Kết quả đáng báo động: Ban đầu, nhóm AI có tỷ lệ trả lời đúng cao hơn. Tuy nhiên, khi AI bị loại bỏ, họ không chỉ trả lời sai nhiều câu hỏi hơn mà còn có xu hướng bỏ qua chúng hoàn toàn.
- Mất đi sự kiên trì: Các nhà nghiên cứu nhận thấy nhóm dùng AI ít kiên trì hơn trong việc hoàn thành vấn đề. Đây được xem là yếu tố then chốt trong quá trình tiếp thu và rèn luyện kỹ năng.
Báo cáo nhấn mạnh: "Nếu những tác động này tích lũy qua nhiều tháng, nhiều năm sử dụng AI, chúng ta có thể tạo ra một thế hệ người học đánh mất khả năng đấu tranh một cách hiệu quả mà không cần sự hỗ trợ công nghệ."
Hiện tượng "Nợ nhận thức" và "Ếch luộc"
Phát hiện này củng cố cho một nghiên cứu trước đó từ Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), chỉ ra rằng những người dùng ChatGPT để viết luận thường không nhớ hoặc không nhận ra tác phẩm của chính mình. Hiện tượng này được gọi là "nợ nhận thức", làm giảm kết quả học tập về lâu dài.
Nghiên cứu mới cũng cảnh báo về hiệu ứng "ếch luộc":
- Nguyên nhân: AI cung cấp câu trả lời tức thì, tước đi trải nghiệm tự vượt qua thử thách của người dùng. Nó thay đổi nhận thức về thời gian cần thiết để hoàn thành một nhiệm vụ, khiến công việc không có trợ giúp trở nên quá sức.
- Hậu quả tích lũy: Công nghệ loại bỏ "sự đấu tranh hiệu quả" – yếu tố thiết yếu để củng cố kiến thức. Mỗi lần lệ thuộc vào AI có vẻ vô hại, nhưng tác động tích lũy theo thời gian có thể trở nên nghiêm trọng và khó khắc phục.
Đề xuất cho tương lai phát triển AI
Các nhà nghiên cứu kêu gọi một cách tiếp cận có trách nhiệm hơn trong thiết kế và sử dụng AI. Họ đề xuất:
- AI nên được xây dựng với mục tiêu dài hạn, có khả năng nhận biết khi nào không nên giúp đỡ người dùng.
- Mô hình người cố vấn thông minh: Một hệ thống AI lý tưởng nên hoạt động như một người cố vấn giỏi, cung cấp hướng dẫn cho người học đang gặp khó khăn nhưng tuyệt đối không giải quyết vấn đề thay họ.
Nghiên cứu này đặt ra một câu hỏi quan trọng cho xã hội hiện đại: Làm thế nào để tận dụng sức mạnh của AI như một công cụ hỗ trợ đắc lực, mà không đánh mất khả năng tư duy độc lập và bản lĩnh vượt khó - những phẩm chất cốt lõi làm nên trí tuệ con người?