Tương lai việc làm trong kỷ nguyên AI: Không bị thay thế, nhưng có thể trở nên không quan trọng

Một phân tích kinh tế học mới đây đã thách thức quan niệm phổ biến rằng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ tự động hóa phần lớn công việc của con người. Thay vào đó, nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều công việc có thể tồn tại lâu dài không phải vì AI không làm được, mà đơn giản vì chúng không đủ giá trị để đầu tư nguồn lực tính toán (compute) vào việc thay thế.

Nghiên cứu viện dẫn này đến từ Pascual Restrepo, Phó giáo sư kinh tế tại Đại học Yale và là một trong những chuyên gia hàng đầu về tự động hóa và thị trường lao động. Trong một bài báo làm việc được Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Hoa Kỳ (NBER) công bố, ông đưa ra một viễn cảnh vừa an ủi vừa gây băn khoăn về tương lai lao động trong thế giới của Trí tuệ nhân tạo phổ quát (AGI).

Sự phân chia giữa công việc "nút thắt" và "bổ trợ"

Lập luận cốt lõi của Restrepo xoay quanh việc phân biệt hai loại hình công việc. "Công việc nút thắt" (bottleneck work) là những nhiệm vụ thiết yếu cho tăng trưởng kinh tế, như sản xuất năng lượng, bảo trì cơ sở hạ tầng, nghiên cứu khoa học cơ bản hay an ninh quốc gia. Đây là những lĩnh vực mà nền kinh tế tương lai sẽ ưu tiên tự động hóa bằng mọi nguồn lực tính toán.

Ngược lại, "công việc bổ trợ" (supplementary work) bao gồm mọi thứ mà nền kinh tế có thể tồn tại và phát triển mà không cần đến. Ông liệt kê các lĩnh vực như nghệ thuật, thủ công, hỗ trợ khách hàng, khách sạn, thiết kế, nghiên cứu học thuật, và thậm chí cả công việc của các nhà kinh tế học chuyên nghiệp. Theo mô hình này, AGI có thể sẽ bỏ qua những công việc này.

Điều này nghe có vẻ là tin tốt cho những barista, nhà văn hay nghệ sĩ biểu diễn. Các công việc đòi hỏi tương tác xã hội cao, dịch vụ cá nhân hóa và sáng tạo có thể tồn tại nguyên vẹn. Lý do không phải vì con người có "phép màu" đặc biệt, mà vì chi phí nguồn lực tính toán khổng lồ để tái tạo hoàn hảo những kỹ năng này là không xứng đáng khi AGI cần tập trung vào các vấn đề cấp bách hơn.

Tăng trưởng kinh tế không đồng nghĩa với thịnh vượng cho người lao động

Tuy nhiên, đây là nơi nghiên cứu đưa ra thông điệp tỉnh táo và đáng suy ngẫm. Việc công việc không bị tự động hóa không có nghĩa là người lao động sẽ được hưởng lợi từ tăng trưởng kinh tế. Trong thế giới AGI mà Restrepo mô hình hóa, tiền lương sẽ tách rời khỏi GDP.

Hiện tại, khi nền kinh tế tăng trưởng, người lao động thường được chia sẻ lợi ích thông qua tăng lương và cải thiện mức sống. Trong nền kinh tế hậu AGI, mối liên hệ đó đứt gãy. Một khi AI đảm nhận mọi nhiệm vụ thiết yếu cho tăng trưởng, sự mở rộng kinh tế sẽ hoàn toàn được thúc đẩy bởi việc bổ sung tài nguyên tính toán.

Giá trị của lao động con người, dù là thiết yếu hay bổ trợ, sẽ không được định giá bởi đóng góp vào tăng trưởng, mà bởi chi phí thay thế nó bằng tài nguyên tính toán. Về lâu dài, mức trần này là rất thấp. Nghiên cứu dự báo phần đóng góp của lao động vào GDP sẽ tiến dần về zero.

Bài toán phân phối: Ai sở hữu tài nguyên tính toán?

Hệ quả tất yếu là câu hỏi phân phối - ai sở hữu tài nguyên tính toán - sẽ trở thành thách thức chính trị và kinh tế xác định của kỷ nguyên AGI. Larry Fink, CEO của BlackRock, đã cảnh báo trong thư thường niên rằng AI có nguy cơ tập trung của cải vào tay các công ty và nhà đầu tư nắm giữ nó, làm trầm trọng thêm bất bình đẳng hiện có.

Restrepo chỉ ra hai hướng giải quyết có thể: tái phân phối lợi ích thông qua thu nhập cơ bản phổ quát (UBI), hoặc coi tài nguyên tính toán như một nguồn lực công - tương tự đất đai hay vốn tự nhiên - và phân phối lợi nhuận từ nó một cách rộng rãi.

Hai con đường chuyển đổi và thực tế hiện tại

Nghiên cứu cũng phân biệt hai con đường tự động hóa. Trong quá trình chuyển đổi "ràng buộc tính toán" (compute-binding), việc áp dụng AI bị giới hạn bởi phần cứng, quá trình điều chỉnh diễn ra từ từ, và người lao động có thời gian để tái phân bổ.

Trong khi đó, quá trình chuyển đổi "ràng buộc thuật toán" (algorithm-binding) - giống với thực tế hiện nay khi năng lực AI tiến bộ nhảy vọt - lại gây ra bất ổn. Bất bình đẳng có thể gia tăng mạnh: lao động trong những lĩnh vực chưa tự động hóa được hưởng mức lương cao tạm thời, trong khi những người khác đối mặt với sự sụt giảm thu nhập đột ngột.

Điều này phản ánh rõ nét trong thị trường lao động xây dựng các trung tâm dữ liệu vào năm 2026. Theo nền tảng tuyển dụng Skillit, thợ điện, thợ sửa ống nước và kỹ thuật viên HVAC đang được trả lương cao hơn đáng kể, với một số thợ điện kiếm tới 260,000 USD/năm.

"Chúng ta sẽ không bị bỏ lỡ"

Tựa đề nghiên cứu, "We Won't Be Missed" (Chúng ta sẽ không bị bỏ lỡ), nắm bắt sự đánh cược mang tính tồn vong của nền kinh tế AGI. Restrepo viết: "Lịch sử cho thấy, công việc không chỉ mang lại thu nhập mà còn là sự ghi nhận rằng nỗ lực của một người đã cải thiện phúc lợi xã hội. Công việc cho con người cảm giác rằng họ sẽ bị bỏ lỡ nếu vắng mặt. Trong thế giới AGI, sự kết nối đó bị cắt đứt."

Thông điệp của Restrepo không phải là sự tuyệt vọng, mà là một sự nhìn nhận tỉnh táo. Câu hỏi then chốt không còn là liệu AI có lấy mất việc làm của bạn hay không. Mà có thể, công việc của bạn chưa bao giờ đủ quan trọng để trở thành một câu hỏi đáng giá trong phương trình nguồn lực của AGI. Tương lai đặt ra thách thức về tổ chức xã hội và phân phối của cải hơn là về nguy cơ thất nghiệp hàng loạt.