NAIROBI – Chính phủ Kenya đang tích cực đẩy mạnh chiến lược xuất khẩu lao động sang các nước vùng Vịnh, đặc biệt là Ả Rập Xê-út, nhằm giải quyết nạn thất nghiệp và tăng kiều hối. Tuy nhiên, các biện pháp bảo vệ người lao động di cư khỏi tình trạng lạm dụng và vi phạm nhân quyền vẫn còn nhiều khoảng trống, làm dấy lên lo ngại về sự đánh đổi giữa lợi ích kinh tế và an toàn của công dân.
Làn sóng di cư lao động và những hệ lụy
Từ những năm 1990, dòng người lao động Kenya bắt đầu chuyển hướng mạnh sang các quốc gia vùng Vịnh như Ả Rập Xê-út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait và Oman. Phần lớn họ làm các công việc được trả lương thấp, trong đó phụ nữ thường làm giúp việc gia đình còn nam giới làm bảo vệ.
Đến năm 2025, ước tính có hơn 300.000 công dân Kenya đang làm việc tại Ả Rập Xê-út, Qatar và UAE. Lượng kiều hối gửi về nước cũng tăng mạnh, từ 140 triệu USD (chiếm 1,6% GDP) năm 1990 lên 5 tỷ USD (4,2% GDP) vào năm 2024.
Tuy nhiên, đi kèm với lợi ích kinh tế là hàng loạt báo cáo về các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng. Người lao động phản ánh tình trạng lao động cưỡng bức, làm việc quá giờ không được nghỉ ngơi, bị hạn chế quyền tự do đi lại, cùng với các hành vi đe dọa, sỉ nhục, bạo lực và lạm dụng tình dục. Những vụ việc này khiến chính phủ Kenya từng phải ban hành lệnh cấm di cư lao động sang một số nước vùng Vịnh vào đầu thập kỷ 2010.
Ưu tiên kinh tế và những cam kết chưa trọn vẹn
Theo một nghiên cứu gần đây dựa trên phỏng vấn các bên liên quan và phân tích tài liệu chính sách, chính phủ Kenya dường như đang ưu tiên mục tiêu tăng cường xuất khẩu lao động hơn là bảo vệ quyền lợi người lao động.
Sau khi nhậm chức vào năm 2022, Tổng thống William Ruto cam kết tạo ra một triệu việc làm ở nước ngoài cho người lao động Kenya và đặt mục tiêu nâng kiều hối lên 10 tỷ USD/năm. Ả Rập Xê-út được xác định là đối tác chính để hiện thực hóa mục tiêu này. Một loạt cuộc họp ngoại giao cấp cao đã diễn ra, và các quan chức Kenya công khai mô tả Ả Rập Xê-út là điểm đến an toàn.
Chính phủ nhấn mạnh rằng nguyên nhân của các vụ lạm dụng bắt nguồn từ phía Kenya, cụ thể là từ các công ty môi giới lao động "lừa đảo". Họ hứa hẹn cải thiện và siết chặt quản lý hoạt động xuất khẩu lao động. Năm 2023, Quốc hội Kenya thông qua Chính sách Quốc gia về Di cư Lao động, với các mục tiêu bao gồm thúc đẩy việc làm nước ngoài và bảo vệ người lao động di cư.
Tuy nhiên, đến năm 2025, nhiều biện pháp bảo vệ cụ thể đã hứa vẫn chưa được thực hiện, chẳng hạn như việc thiết lập các "ngôi nhà an toàn" tại Ả Rập Xê-út cho người lao động gặp nạn hay tăng cường số lượng tùy viên lao động để giám sát. Đáng chú ý, cuối năm 2024, Bộ Lao động và Bảo trợ Xã hội thông báo cắt giảm thời lượng đào tạo tiền xuất cảnh cho lao động di cư. Dù thường xuyên đề cập đến các thỏa thuận song phương, không có thỏa thuận lao động mới nào với Ả Rập Xê-út được công bố.
Ba nguyên nhân cốt lõi của sự thiếu bảo vệ
Nghiên cứu chỉ ra ba lý do chính khiến chính phủ Kenya miễn cưỡng trong việc tăng cường bảo vệ người lao động:
- Áp lực từ phía Ả Rập Xê-út: Một báo cáo điều tra của Thượng viện năm 2021 cho thấy các quan chức Ả Rập Xê-út gây áp lực buộc phía Kenya phải tô vẽ hình ảnh tích cực hơn về điều kiện làm việc tại nước này. Việc cắt giảm đào tạo tiền xuất cảnh được cho là đáp ứng yêu cầu từ các nhà tuyển dụng.
- Thế yếu trong đàm phán của Kenya: Ả Rập Xê-út là nguồn kiều hối lớn thứ hai về Kenya và là nơi có cộng đồng người Kenya lớn nhất tại vùng Vịnh. Tồn tại quan ngại rằng nếu đặt ra quá nhiều điều kiện bảo vệ, Kenya sẽ mất cơ hội việc làm vào tay lao động từ các nước như Ethiopia. Mục tiêu giảm thất nghiệp thông qua xuất khẩu lao động khiến Kenya dễ bị tổn thương trước các yêu cầu giới hạn quyền lợi từ nước tiếp nhận.
- Lợi ích chính trị trong ngành môi giới: Nhiều ý kiến cho rằng ngành công nghiệp môi giới lao động chính là nguồn gốc của các hành vi lạm dụng như thay đổi hợp đồng. Dự luật Di cư Lao động nhằm quản lý ngành này vẫn bị đình trệ từ năm 2024. Một phóng sự của New York Times tiết lộ việc quản lý bị cản trở do nhiều công ty môi giới thuộc sở hữu của các chính trị gia cấp cao, tạo ra xung đột lợi ích tài chính.
Lối đi nào cho tương lai?
Các chuyên gia khuyến nghị, nếu muốn tiếp tục đẩy mạnh xuất khẩu lao động, chính phủ Kenya cần tìm cách kết hợp hài hòa với việc bảo vệ công dân. Việc cải cách và nâng cao hiệu quả của bộ máy quản lý di cư sẽ giúp Kenya vừa tăng cường vị thế đàm phán với các nước tiếp nhận, vừa cải thiện được sự bảo vệ.
Một hệ thống quản lý hiệu quả, có khả năng loại bỏ các công ty môi giới xấu và kiểm soát được dòng lao động di cư thông qua kiểm tra chứng chỉ, đào tạo và hỗ trợ cộng đồng, chính là điều mà các nước tiếp nhận lao động cần. Bên cạnh đó, việc thể hiện được lập trường kiên định trong bảo vệ công dân, không vì các lời hứa vận động tranh cử mà chấp nhận mọi thỏa thuận, sẽ giúp Kenya có được thế đàm phán vững vàng hơn trong tương lai.