Sự Đồng Nhất Trong Giọng Nói: AI Đang Định Hình Lại Tư Duy và Thảo Luận Trong Lớp Học
Một sinh viên năm cuối tại Đại học Yale, Mỹ, đã chứng kiến một cảnh tượng kỳ lạ trong giờ học hội thảo nhỏ. Khi cuộc thảo luận đột ngột dừng lại, cô nhìn sang bên trái và thấy một người bạn đang gõ phím điên cuồng trên laptop, hỏi một chatbot chính xác câu hỏi mà giáo sư vừa đặt ra về bài đọc. Khoảnh khắc ấy khiến cô nhận ra một xu hướng đáng lo ngại: trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ được dùng để viết bài ở nhà, mà còn đang trực tiếp tham gia vào các cuộc trao đổi trong lớp, khiến mọi người dần "nghe có vẻ giống hệt nhau".
Hiện Tượng Đồng Nhất Hóa Từ AI
Amanda, cùng với Jessica và Sophia – những sinh viên Yale được CNN phỏng vấn với tên giả để bảo vệ danh tính – chia sẻ rằng việc sử dụng chatbot trong giờ học đang làm xói mòn tính đa dạng trong thảo luận. "Mọi người giờ đây nghe có vẻ giống nhau," Amanda nói. Cô nhớ lại thời sinh viên năm nhất, mỗi người trong hội thảo đều có một góc nhìn khác biệt để đóng góp. Giờ đây, các cuộc thảo luận thường thiếu chiều sâu và sự kết nối cá nhân với tài liệu.
Một nghiên cứu công bố vào tháng 3 trên tạp chí Trends in Cognitive Sciences đã củng cố cho những quan sát này. Nghiên cứu chỉ ra rằng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đang đồng nhất hóa có hệ thống biểu đạt và tư duy của con người trên ba phương diện: ngôn ngữ, quan điểm và lập luận. Zhivar Sourati, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Southern California và là tác giả chính của bài báo, giải thích rằng dữ liệu huấn luyện các mô hình này thường đại diện quá mức cho các ngôn ngữ và tư tưởng thống trị.
Tại Sao Sinh Viên Tìm Đến AI?
Lý do sinh viên sử dụng AI trong lớp rất đa dạng. Jessica, một sinh viên năm cuối, thừa nhận sử dụng AI hàng ngày. Trong một hội thảo kinh tế nơi giáo sư gọi ngẫu nhiên, cô thấy mọi người đều tải tài liệu PDF vào chatbot ngay khi bắt đầu giờ. Cô cũng dùng AI khi gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý tưởng thành lời.
Một phát ngôn viên của Đại học Yale cho biết nhà trường nhận thức được cách sinh viên thử nghiệm AI trong lớp. Để hỗ trợ việc học, nhiều giảng viên đang thiết kế các khóa học hạn chế hoặc không dùng laptop, nhấn mạnh vào tài liệu in, tư duy nguyên bản và tương tác trực tiếp. Tuy nhiên, Thomas Chatterton Williams, giáo sư thỉnh giảng tại Bard College, nhận thấy sự phụ thuộc vào AI một cách nghịch lý đã "nâng cao sàn thảo luận lên một mức độ tốt hơn" trong các môn khó, nhưng đồng thời cũng loại bỏ những suy nghĩ kỳ lạ, lập dị và độc đáo hơn.
Hệ Lụy Lâu Dài Cho Tư Duy và Xã Hội
Sự đồng nhất hóa do AI gây ra diễn ra trên cả ba phương diện. Các mô hình AI có xu hướng tái tạo những quan điểm mà giới nghiên cứu gọi là "WEIRD" – phương Tây, có học thức, công nghiệp hóa, giàu có và dân chủ – ngay cả khi được yêu cầu đại diện cho các bản sắc khác. Hậu quả là ngôn ngữ và quan điểm WEIRD có thể được coi là đáng tin cậy và "chuẩn mực xã hội" hơn, làm lu mờ các góc nhìn thiểu số.
Morteza Dehghani, giáo sư tâm lý học và khoa học máy tính, đồng tác giả nghiên cứu, lo ngại rằng nếu mất đi sự đa dạng trong tư duy hoặc rơi vào sự lười biếng trí tuệ, xã hội sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Ông thậm chí nghe nói về việc mọi người dùng AI để quyết định bầu cử, điều mà ông cho là "khá đáng sợ". Nguy cơ lớn hơn là một vòng lặp: khi đầu ra của AI được hấp thụ lại vào diễn ngôn của con người và trở thành dữ liệu huấn luyện cho thế hệ mô hình tiếp theo, sự đồng nhất hóa sẽ ngày càng gia tăng.
Con Người Đang Đánh Mất Kỹ Năng Lập Luận
Sophia, người cố gắng chống lại việc dùng AI trong trường, tin rằng mọi người đang đánh mất tư duy của chính mình "để đổi lấy những từ ngữ hoa mỹ". Cô nhấn mạnh rằng ngay cả khi nhập toàn bộ bài đọc vào chatbot, nó cũng không có những trải nghiệm quá khứ giúp hình thành tư duy phản biện. Daniel Buck, nghiên cứu viên tại Viện Doanh nghiệp Hoa Kỳ và là cựu giáo viên, lo ngại sinh viên đang bỏ qua công việc nhận thức cần thiết.
Ông so sánh AI với SparkNotes, một công cụ tóm tắt tác phẩm văn học phổ biến trước đây. Tuy nhiên, AI là một "phiên bản mạnh hơn rất nhiều" vì nó có thể trả lời mọi câu hỏi, khiến giáo viên khó phát hiện hơn khi sinh viên không tự suy nghĩ. Sự khác biệt cốt lõi, theo Dehghani, là AI đang trở thành một "người tham gia chủ động" trong việc giải quyết vấn đề và tiếp nhận quan điểm, chứ không chỉ là công cụ tham khảo.
Giáo Viên Ứng Phó Như Thế Nào?
Đối mặt với thách thức này, các giảng viên đang tìm cách thích nghi. Sun-Joo Shin, giáo sư triết học tại Yale, coi đây là "một bài tập lớn" cho bất kỳ ai tham gia giảng dạy. Bà muốn sinh viên sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ chứ không phải nạn nhân của nó. Sau khi phát hiện AI đã "bắt kịp" và có thể trả lời khá tốt các câu hỏi nếu có tài liệu lớp học, bà đã điều chỉnh cấu trúc điểm số.
Yale có hướng dẫn sử dụng AI riêng cho từng khóa học, từ cấm dùng đến khuyến khích sử dụng. Để đối phó, nhiều giáo viên như Daniel Buck quay lại với các phương pháp kiểm tra tại chỗ như đọc văn bản lớn tiếng trong lớp, viết luận tay tại lớp, kiểm tra viết trên giấy, và các bài kiểm tra đột xuất. Bài kiểm tra đột xuất có thể phát hiện những sinh viên chỉ đọc tóm tắt từ AI mà bỏ lỡ các chi tiết cụ thể.
Giáo sư Shin đã giảm tỷ trọng điểm của các bài tập về nhà và thay vào đó tăng cường các bài kiểm tra giữa kỳ, cuối kỳ tại lớp, thậm chí là thi vấn đáp và thuyết trình. Cách tiếp cận này nhằm đảm bảo đánh giá đúng năng lực thực sự của sinh viên.
Cuộc tranh luận về AI trong giáo dục vẫn đang tiếp diễn. Trong khi một số lo ngại về một thế hệ sinh viên có tư duy đồng nhất, những người khác như Daniel Buck vẫn trân trọng niềm vui khi đọc những bài luận nguyên bản của sinh viên. Ông ví nó như xem con mình chập chững những bước đi đầu tiên – có thể vấp ngã, nhưng đó là một quá trình kỳ diệu của việc học cách tự tư duy. Thách thức lớn nhất hiện nay là tìm ra cách để công nghệ hỗ trợ, chứ không thay thế, hành trình tự khám phá tri thức đó.